Bosna Hersek’te Silahları Susturan Dayton Barış Antlaşması’nın Üzerinden 31 Yıl Geçti
Bosna Hersek’te 1992-1995 yılları arasında yaşanan savaşa son veren Dayton Barış Antlaşması’nın paraflanmasının üzerinden 31 yıl geçti. Silahları susturmasına karşın ülkeye karmaşık bir idari yapı bırakan antlaşma, aradan geçen otuz yılı aşkın sürede karar alma mekanizmalarını kilitlemesi nedeniyle bugün de tartışmaların odağında yer alıyor.
5 Başkan, 13 Başbakan ve 130’dan Fazla Bakan
Antlaşmanın oluşturduğu çok katmanlı sistem doğrultusunda Bosna Hersek’te kanton, entite ve devlet düzeyinde toplam 5 başkan (3’ü Devlet Başkanlığı Konseyi üyesi), 13 başbakan ve 130’dan fazla bakan görev yapıyor. Hükümetlerin yetki alanlarının sık sık birbirine karıştığı ülkede, en basit bir yasanın çıkarılması dahi Boşnak, Sırp ve Hırvat temsilcilerin onayına bağlı bulunuyor. Dış politika gibi kritik başlıklarda karar alınabilmesi için ise Devlet Başkanlığı Konseyinin üç üyesinin de uzlaşması gerekiyor. Bu yapı nedeniyle pek çok kesim antlaşmayı ülkenin “elini kolunu bağlayan” ve güncellenmesi gereken bir metin olarak değerlendiriyor.
Ülkeyi İki Entiteye Bölen İdari Düzen
ABD’de yürütülen uzun müzakerelerin ardından 21 Kasım 1995’te paraflanan antlaşma; 14 Aralık 1995’te Fransa’da dönemin Bosna Hersek Cumhurbaşkanı Aliya İzetbegoviç, Sırbistan Cumhurbaşkanı Slobodan Milosevic ve Hırvatistan Cumhurbaşkanı Franjo Tudjman tarafından resmen imzalandı. İzetbegoviç’in o dönem antlaşmaya ilişkin sarf ettiği “Bu, adil bir barış değil ancak savaşın devam etmesinden daha adil” sözleri, Boşnak tarafının metne yaklaşımını özetledi.
Dayton ile kurulan yeni düzende Boşnaklar, Hırvatlar ve Sırplar “ülkenin kurucu halkları” kabul edilirken ülke şu birimlere ayrıldı:
- Bosna Hersek Federasyonu (FBIH): Çoğunluğunu Boşnak ve Hırvatların oluşturduğu entite, her birinin kendi meclisi ve hükümeti olan 10 kantona bölündü.
- Sırp Cumhuriyeti (RS): Sırp nüfusun yoğunlukta olduğu ikinci entite olarak yapılandırıldı.
- Brcko Bölgesi: Özel statülü özerk bölge olarak tanımlandı.
Devletin en üst makamı ise halkın 4 yıllığına seçtiği ve 8’er aylık dönemlerle dönüşümlü başkanlık yapan bir Boşnak, bir Sırp ve bir Hırvat üyeden oluşan Devlet Başkanlığı Konseyi oldu.
Yüksek Temsilcilik Ofisi ve Siyasi Krizler
Antlaşma kapsamında kurulan ve barışın uygulanmasını uluslararası toplum adına denetleyen Yüksek Temsilcilik Ofisi (OHR), ülkedeki en tartışmalı kurumların başında geliyor. Yasa çıkarma ve barış sürecini engelleyen yetkilileri görevden alma yetkisine sahip olan Yüksek Temsilcilik makamı, özellikle ayrılıkçı söylemleriyle gündeme gelen RS’nin eski Başkanı Milorad Dodik ile sık sık karşı karşıya geldi. OHR’yi ve Yüksek Temsilci Christian Schmidt’i tanımadığını açıklayan Dodik, hakkında açılan dava sonucunda 1 yıl hapis ve 6 yıl siyasi yasak cezası alarak RS Başkanlığı görevinden uzaklaştırıldı.
Savaşın Yıkıcı Bilançosu
Yugoslavya’nın dağılma sürecinde 29 Şubat-1 Mart 1992 tarihlerinde düzenlenen bağımsızlık referandumunun ardından Sırp güçlerinin Yugoslav ordusu desteğiyle 6 Nisan 1992’de başlattığı saldırılar, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’nın gördüğü en büyük katliamlara sahne oldu. Yaklaşık dört yıl süren savaşta 2 milyondan fazla insan yerinden edilirken, çoğu sivil 300 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Prijedor, Visegrad, Foca, Bijeljina, Zvornik ve uluslararası mahkemelerce soykırım olarak tescillenen Srebrenitsa katliamlarının ardından, kanlı savaş Dayton Barış Antlaşması ile sona erdi.